ACL Ameliyatı Sonrası Sporcu Rehabilitasyonu Nasıl İlerler?

ACL rekonstrüksiyonu sonrası spora dönüş için yalnızca “kaç ay geçti?” sorusu yeterli değildir. Dizde ağrı ve efüzyonun bulunmaması, tam eklem hareket açıklığı, yeterli kuadriseps ve hamstring kuvveti, sıçrama ve koşu sırasında iyi hareket kontrolü, spora özgü yükleri tolere edebilme ve psikolojik hazır oluş birlikte değerlendirilmelidir. (British Journal of Sports Medicine)

Bu nedenle “6 ay geçti, artık oynayabilirim” yaklaşımı klinik olarak eksiktir. Takvim zamanı biyolojik iyileşme açısından önemlidir; ancak geçen süre tek başına spora hazır olduğunuzu göstermez.

Evet. Buna prehabilitasyon, yani ameliyat öncesi rehabilitasyon denir.

Ameliyattan önce mümkün olduğunca:

• diz ekstansiyonunu, yani dizin tam düzleşmesini kazanmak,

• şişliği azaltmak,

• kuadriseps aktivasyonunu geliştirmek,

• diz fleksiyonunu iyileştirmek,

• yürüme fonksiyonunu düzenlemek, hedeflenebilir.

Preoperatif rehabilitasyonun ameliyat sonrası kuadriseps kuvveti ve hareket açıklığı açısından yarar sağlayabileceği bildirilmektedir. aspetar.com

Ancak eşlik eden menisküs yaralanması, ek cerrahi girişimler veya cerrahın belirlediği yük verme kısıtlamaları varsa program buna göre değiştirilir.

Koşuya dönüşte yalnızca ameliyat sonrası ay sayısına bakılması önerilmez.

Aspetar'ın önerdiği klinik çerçevede koşuya başlamadan önce değerlendirilebilecek kriterler arasında:

• tam diz ekstansiyonu,

• karşı tarafın yaklaşık %95'i kadar diz fleksiyonu,

• hiç veya çok az efüzyon,

• kuadriseps kuvvetinde en az yaklaşık %80 ekstremite simetrisi,

• ağrısız tekrarlı tek ayak sıçrama kapasitesi

bulunmaktadır. Bunlar evrensel ve değişmez eşikler değil; klinik karar vermeyi destekleyen kriterlerdir.

Koşuya başlandıktan sonra da hız, süre, toplam mesafe ve haftalık yük kademeli olarak artırılır.

Koşuya dönmek ile futbola, basketbola veya voleybola dönmek aynı şey değildir.

Sporcu ilerledikçe pliometrik egzersizler, yani hızlı gerilme-kısalma döngüsünü kullanan sıçrama ve iniş çalışmaları programa dahil edilebilir.

İlerleme genellikle:

iki ayak sıçrama
→ kontrollü iniş
→ tek ayak sıçrama
→ yatay ve lateral sıçrama
→ tekrarlı sıçrama
→ reaktif hareketler,  şeklinde kademelendirilir.

Amaç yalnızca ne kadar uzağa veya yükseğe sıçrandığı değildir. Sporcu iniş sırasında kalça, diz ve ayak bileğini nasıl kontrol ediyor, dizin frontal düzlem kontrolü nasıl, sağ-sol yük dağılımı nasıl gibi hareket kalitesi parametreleri de önemlidir.

Her zaman değil.

Rehabilitasyonda sık kullanılan Limb Symmetry Index (LSI) yaralı tarafın performansını diğer bacağa oranlar.

Örneğin yaralı taraf 90 birim, sağlam taraf 100 birim performans gösteriyorsa LSI %90'dır.

Ancak ameliyat sonrası sağlam kabul edilen bacak da kondisyon kaybetmiş olabilir. Bu durumda iki zayıf bacağın birbirine benzemesi kağıt üzerinde güzel bir yüzde üretir fakat gerçek atletik kapasite hâlâ düşük olabilir.

Bu nedenle simetri; mutlak kuvvet, sporcunun eski performansı, sporun gereksinimleri ve hareket kalitesiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Evet.

Sporcu fiziksel olarak güçlü görünmesine rağmen sıçrama, temas veya yön değiştirme sırasında dizine güvenmeyebilir. Yeniden yaralanma korkusu hareket stratejisini ve spora dönüş sürecini etkileyebilir.

Bu nedenle ACL-RSI (ACL Return to Sport after Injury) gibi ölçeklerle spora dönüşe ilişkin psikolojik hazır oluş değerlendirilebilir. Güncel spora dönüş yaklaşımında psikolojik hazır oluş da fiziksel performansla birlikte ele alınmaktadır.